Dòng chảy lạnh bắt đầu từ những giọt nóng.
Tháng 7/2024, Solana mainnet chính thức áp dụng giới hạn Compute Unit (CU) lên 100 triệu mỗi khối, tăng 66% so với mức 60 triệu trước đó. Tin tức đến từ tài khoản chính thức của Solana, kèm theo mã nguồn đã được triển khai trên mainnet. Đối với cộng đồng, đây là tín hiệu của sự tiến bộ không ngừng. Nhưng với tôi, người đã theo dõi chu kỳ thanh khoản suốt gần một thập kỷ, con số 100 triệu không phải là câu chuyện về tốc độ, mà là câu chuyện về sự cân bằng.
Hãy quay lại bối cảnh. Compute Unit là đơn vị đo lường tài nguyên tính toán trên Solana, tương tự Gas trên Ethereum. Mỗi giao dịch hoặc lệnh gọi hợp đồng thông minh tiêu tốn một lượng CU nhất định. Giới hạn CU mỗi khối là trần cứng – nếu vượt quá, giao dịch sẽ bị từ chối. Solana từ lâu đã tự hào về thông lượng cao nhờ kiến trúc đồng thuận PoH và giao thức truyền bá Turbine. Tuy nhiên, khi mạng lưới phát triển, các giao dịch phức tạp như MEV (Miner Extractable Value) từ Jito, hoặc các lệnh swap nhiều bước trên Jupiter, đã bắt đầu chạm trần. Đề xuất SIMD-0286 được đưa ra, thảo luận trong cộng đồng validator, và cuối cùng được thông qua. Đây là một quyết định kỹ thuật thuần túy: tăng trần để giảm tắc nghẽn.
Nhưng câu chuyện kỹ thuật không bao giờ là đơn giản.
Từ góc nhìn của một analyst đã audit nhiều dự án, tôi thấy đây là một dạng mở rộng tham số (parameter scaling). Không có thay đổi nào về cơ chế đồng thuận, không có hard fork, không có sharding. Solana đơn giản là nới lỏng trần để mỗi khối có thể chứa nhiều công việc hơn. Về mặt toán học, nếu giả sử mọi giao dịch có độ phức tạp trung bình như nhau, TPS lý thuyết có thể tăng lên tương ứng 66%. Nhưng thực tế không như vậy. Các giao dịch đơn giản như chuyển SOL tiêu tốn rất ít CU, trong khi những giao dịch phức tạp (ví dụ: gọi nhiều contract cùng lúc) tiêu tốn hàng triệu CU. Nếu phần lớn khối bị chiếm bởi các giao dịch CU thấp, lợi ích từ việc tăng trần sẽ không đáng kể. Ngược lại, nếu mạng đang bị tắc vì các giao dịch CU cao – đúng như tôi nghi ngờ – thì việc tăng trần sẽ trực tiếp giải tỏa áp lực.
Dữ liệu từ Solscan cho thấy tỷ lệ giao dịch CU cao trên Solana đã tăng đều trong suốt năm 2024, đặc biệt sau khi Jito MEV trở nên phổ biến. Điều này củng cố giả thuyết rằng SIMD-0286 ra đời để đáp ứng nhu cầu thực tế chứ không phải để chạy đua marketing. Tuy nhiên, tôi muốn nhấn mạnh một điểm mà ít người để ý: Thanh khoản không phải là nước, mà là lòng tin. Việc tăng giới hạn CU không tạo ra thanh khoản mới; nó chỉ cho phép các giao dịch hiện có được xử lý nhanh hơn. Lòng tin của nhà phát triển vào khả năng mở rộng của Solana có thể tăng, nhưng lòng tin của người dùng cuối chỉ được củng cố nếu họ thực sự trải nghiệm phí thấp hơn và độ trễ giảm. Đây là một vòng phản hồi dài hạn, không phải chất xúc tác ngắn hạn cho giá SOL.
Chính ở đây, góc nhìn phản trực giác hiện ra. Mùa đông dạy tôi cách nhìn vào cấu trúc bên trong. Tôi cho rằng việc nâng CU limit có thể vô tình làm trầm trọng thêm vấn đề MEV trên Solana. Với không gian lớn hơn, các bot MEV có thể thực hiện các giao dịch phức tạp hơn, chẳng hạn như sandwich attack nhiều bước hoặc liquidations tinh vi. Điều này không chỉ gây hại cho người dùng nhỏ lẻ mà còn tạo áp lực lên các validator, những người phải xử lý khối lớn hơn với cùng thời gian slot (400ms). Nếu validator không kịp nâng cấp phần cứng, tỷ lệ missed slot có thể tăng, dẫn đến giảm độ ổn định của mạng. Đây là một cạm bẫy mà thị trường thường bỏ qua khi chỉ nhìn vào con số TPS.
Hãy so sánh với Ethereum. Ethereum có giới hạn Gas khoảng 30 triệu, tương đương khoảng 15 triệu CU nếu quy đổi thô. Tuy nhiên, Ethereum không nâng Gas limit thường xuyên vì lý do bảo mật: mỗi lần tăng gas đều làm tăng gánh nặng lên các node, và Ethereum có hàng ngàn node đầy đủ. Solana chỉ có khoảng 2.000 validator, phần lớn chạy trên phần cứng cao cấp, nên việc tăng CU limit dễ dàng hơn. Nhưng điều này cũng đồng nghĩa với việc Solana đang chấp nhận một mức độ tập trung hóa nhất định để đổi lấy hiệu suất. Nếu trong tương lai, yêu cầu phần cứng tăng lên, số lượng validator có thể giảm, làm suy yếu tính phi tập trung.
Nhìn từ chu kỳ vĩ mô, tôi thấy Solana đang ở giai đoạn “mở rộng cơ sở hạ tầng” giữa chu kỳ tăng trưởng. Các nâng cấp như thế này rất quan trọng để duy trì lợi thế cạnh tranh so với Ethereum và các layer 1 mới như Sui, Aptos. Nhưng điều khiến tôi trăn trở là: liệu Solana đang chạy đua về số lượng hay chất lượng? Cộng đồng có thể tự hào về TPS ảo, nhưng nếu phần lớn giao dịch là spam hoặc MEV, thì giá trị thực tế cho nền kinh tế phi tập trung là bao nhiêu?
Chu kỳ nào cũng là một câu chuyện đang viết dở. Solana vừa viết thêm một trang về tham số kỹ thuật, nhưng câu chuyện về sự dung hòa giữa hiệu suất và phi tập trung vẫn còn dang dở. Trong khi thị trường phấn khích vì con số 100 triệu, tôi sẽ theo dõi ba tín hiệu: (1) tỷ lệ giao dịch CU cao có tăng đột biến không, (2) số lần missed slot có thay đổi không, và (3) liệu các giải pháp chống MEV như threshold encryption có được triển khai trên Solana hay không. Nếu không có câu trả lời, thì mọi con số chỉ là ảo ảnh.
