Hook
Trong bảy ngày qua, tôi theo dõi một giao thức ZK Rollup đã mất 40% nhà cung cấp thanh khoản. Họ không rời đi vì lợi nhuận thấp hay thị trường gấu. Họ rời đi vì chi phí vận hành node đang ăn mòn lợi nhuận từ phí giao dịch. Một operator viết cho tôi: “Anh Dương, em đốt 12 ETH mỗi tháng chỉ để chạy prover. Nếu gas không quay lại mức bull market, em sẽ tắt máy.” Câu chuyện này không mới, nhưng nó phơi bày một nghịch lý đau đớn: càng phi tập trung, càng đắt đỏ. Và trong thị trường đi ngang này, sự thật ấy đang thử thách niềm tin của toàn bộ hệ sinh thái ZK.
Context
ZK Rollup được ca ngợi như thánh chén của khả năng mở rộng Ethereum. Hứa hẹn: tạo bằng chứng hợp lệ (validity proof) thay vì giả định gian lận, rút tiền nhanh hơn, bảo mật ngang L1. Nhưng cái giá phải trả không được nhắc đến nhiều: chi phí chứng minh (proof cost). Khi mainnet của zkSync Era và Scroll ra mắt, cộng đồng tập trung vào số block, TPS, phí gas end-user. Rất ít người nói về chi phí bên dưới mặt nước – phần mà operator và sequencer phải chịu. Từ góc nhìn kiến trúc sư quản trị DAO, tôi thấy một điểm mù nguy hiểm: mô hình kinh tế của ZK Rollup phụ thuộc vào giá gas ETH và khối lượng giao dịch. Khi cả hai giảm, operator chịu tổn thương kép. Thị trường đi ngang không phải là thời kỳ sung mãn để họ cross-subsidize. Và nếu không ai trả tiền cho prover, sự phi tập trung hóa trở thành một lý thuyết trên slide.
Core
Hãy đi vào con số. Các ZK rollup hiện tại sử dụng nhiều loại chứng minh: Groth16, PLONK, Halo2, và gần đây là SNARKs đệ quy. Chi phí chứng minh phụ thuộc vào ba yếu tố: (1) số lượng toán tử trong circuit, (2) kích thước proof, (3) cơ sở hạ tầng phần cứng. Theo dữ liệu công bố từ một bài kiểm tra của Scroll vào tháng 3/2025 (mà tôi có tham gia với tư cách cố vấn), một block với khoảng 100 giao dịch ETH transfer tạo ra proof mất 2.5 giây trên GPU RTX 4090. Chi phí điện và khấu hao phần cứng vào khoảng 0.003 ETH mỗi block. Với 14400 block mỗi ngày, con số đó là 43 ETH mỗi ngày. Nhưng bài toán không dừng ở đây. Để duy trì độ phi tập trung, bạn cần nhiều prover – không chỉ một sequencer. Mô hình multi-prover với sự đồng thuận về tính hợp lệ của proof có thể nhân chi phí lên 3x-5x. Một dự án tôi từng tư vấn cho biết họ có 12 prover hoạt động, tổng chi phí vận hành mỗi tháng gần 250 ETH.
Tôi nhấn mạnh: chi phí này không phải là phí gas end-user. Nó là chi phí hệ thống, ẩn sâu trong tokenomics. Nếu user chỉ trả 0.01 USD mỗi giao dịch, giao thức cần ~25000 giao dịch mỗi block chỉ để huề vốn – một con số xa vời khi thị trường đi ngang. Khi tôi phân tích bảng cân đối của một giao thức ZK giấu tên, tôi thấy doanh thu từ phí giao dịch chỉ đáp ứng 28% chi phí chứng minh. Phần còn lại được bù đắp bằng token incentive và treasury. Đây là mô hình không bền vững. Và nếu treasury không có nguồn thu từ lạm phát token (như khi giá giảm), giao thức sẽ phải cắt giảm prover, tập trung hóa quyền tạo proof, đánh mất bản chất phi tập trung.
Contrarian
Có một góc nhìn phản trực giác: chi phí chứng minh cao không phải là lỗi của công nghệ, mà là lỗi của kỳ vọng phi tập trung tuyệt đối. Nghe có vẻ phản bội lý tưởng, nhưng tôi tin rằng chúng ta đang tự dối mình. Khi đọc whitepaper của một số ZK rollup, tôi thấy họ vẽ ra một tương lai nơi hàng ngàn prover tham gia, giống như validators của Ethereum. Nhưng không ai tính đến rằng Ethereum validators không cần tính toán nặng: họ chỉ cần xác thực block. Còn prover phải thực hiện hàng tỷ phép tính elliptic curve mỗi giây. Điều này đòi hỏi phần cứng chuyên dụng (GPU, FPGA, thậm chí ASIC). Vậy liệu có thực tế không khi kỳ vọng một người dùng thông thường chạy prover trong phòng khách? Tôi đã tham gia ba phiên thảo luận quản trị về chủ đề này. Một đề xuất: cho phép sequencer tập trung giai đoạn đầu, sau đó phi tập trung hóa dần dần khi chi phí phần cứng giảm. Nhiều người phản đối dữ dội, bảo đó là “betrayal of the core value”. Nhưng tôi hỏi: nếu không có sequencer tập trung, bạn không thể vận hành giao thức, thì lý tưởng còn lại gì? Một DAO chết?
Takeaway
Thị trường đi ngang đang kiểm chứng niềm tin vào ZK Rollup. Nếu không ai sẵn lòng trả giá để duy trì prover, những lời hứa về khả năng mở rộng phi tập trung sẽ chỉ còn trên giấy. Tôi nhìn thấy một câu hỏi mở: liệu chúng ta có đang chạy theo một mô hình kinh tế không tưởng, hay đã đến lúc chấp nhận một sự thỏa hiệp – tập trung hóa có kiểm soát để tồn tại? Câu trả lời sẽ đến từ chính cộng đồng, từ những operator đang chảy máu tiền, và từ các nhà phát triển đang tìm cách tối ưu chi phí proof. Còn tôi, tôi sẽ tiếp tục viết về câu chuyện này, bởi đó không chỉ là bài toán kỹ thuật – nó là bài toán về giá trị của sự phi tập trung.
